شناخت عوامل و شاخصه هاي گويندگي مي تواند در بهبود سخنوري افراد موثر باشد آشنا شدن با فنون سخنوري و گويندگي مي تواند افراد را در تعامل با افراد و جامعه موفق تر نمايد، به طوري مثال كساني كه در مجامع علمي، مذهبي، بازرگاني ، سياسي و حتي در محافل دوستانه با بيان شيرين، روشن و كلمات منطقي و جذاب مي توانند نظريات خود را به راحتي اظهار كنند حسن احترام و ستايش جمع رابه خود جلب مي كنند. سخنوري و بيان خوب داشتن را بايد طي مراحل متمادي ياد گرفت. استاد اكبر مناني با سال ها تجربه و مطالعه و تدريس گويندگي در مورد اين شغل مي گويد: اولين خبري كه براي گوينده مهم است، اين است كه 32 حرف فارسي را خوب بگويد و او طوري باشد كه 70 تا 80 درصد مردم بپذيرند و بپسندند.

 ارتباط در يك نظر بسيار كلي بر اساس دو الگو اجرا مي شود:

1)      كلامي ((verbal

2       غير كلامي ((nonverbal

كلامي:

زماني كه كلمه براي برقراري ارتباط استفاده مي شود . اين كلمات مي تواند هم در گفتار و بيان مثل خبر در كلام گوينده و هم به صورت مكتوب مثل روزنامه ارائه شود.

غيركلامي:

هر ارتباطي كه با كلمه نباشد مثل حركات دست ها، صورت، بدن ، چشم، و همينطور اشارات، عكس ها، تصاوير، اصوات (افكت ها، موسيقي، صداي محيط) و ..... مثلا حركات چشم و ابروي گوينده و سكوت هاي معني دار او از جمله ارتباط غير كلامي است. در ارتباطات بايد دقت كنيم كه ارتباط كلامي مكمل ارتباط غير كلامي است.

هرودوت مورخ يوناني مي گويد: مردم به چشمانشان بيش از گوششان اعتماد دارند و اگر در سخنراني، تناقضي بين گفتار كلامي و غير كلامي سخنران ببينند  بيشتر رفتار غير كلامي و حالات بدن را خواهند پذيرفت.

نكاتي براي بهبود ارتباط غير كلامي

1 – تنه : در افراد غمگين شانه ها افتاده و بدن خميده است و در افراد شاد برعكس. هر چند كه در اين مورد عضلات بالا تنه نقش زيادي دارند.

2 – دست ها: حالتي كه دست ها اضافه و منحرف كننده هستند و گوينده نمي داند با آنها چه كند به دست هاي آلوده معروف هستند. اين حالت مخاطب را رنج مي دهد.

3 – حركات سر، صورت و اجراي آن: با تمرين در آينه مي توان مهربانترين و صميمانه ترين وضعيت را پيدا كرد.

4 – حركات و حالت هاي چشم ها: بسياري از واقعيت هاي دروني را آشكار مي كند.

5 – سكوت : در شرايط مختلف معاني متفاوت دارد.

6 – تاكيد، لحن و آهنگ گفتار: منظور خود كلمه نيست بلكه به كلمه اضافه مي شود و اشتباه در آن مي تواند معاني اصلي كلمه را تغيير دهد . يكي از تمرينات خوب بر اي اين بخش شعر خواندن به شرطي است كه معناي آن فهميده شود و تاكيد بر اساس معنا باشد.

7 – در مجموع در ارتباط غير كلامي : هر فرد بايد بهترين بيان هاي زبان بدن ( Body language  ) خود را شناسايي كند و در شرايط مناسب از آن بهره مند گردد.

صدا:

 بدون شك  صداي خوب يك ثروت است اما مي توان بدون صداي خوب هم موفق بود. برخي از مشاهير سخنوري مثل چرچيل حتي لكنت زبان هم داشتنه اند ولي با برجسته كردن ساير ويژگي ها، سخنراني هاي اثر بخشي داشته اند .

انواع صدا:

در يك تقسيم بندي به 3 نوع صداي انسان اشاره شده است.

1)      صداي سينه

2)      صداي سر(غته يا تو دماغي)

3)      صداي ساخت گلو

صدای انسان طی مراحل و نظام پیچیده ای با خروج هوا از ریه ها شکل می گیرد.به همین دلیل است که در عمل دم، نمی توان سخن گفت. هوای بازدم از حنجره (Larynx) یا جعبه صدا(voice box) عبور و با برخورد با تارهای صوتی مرتعش و سپس از 3 حفره گلو، دهان و بینی تقویت، طنین و حجم پیدا می کند و نهایتا در برخورد با زبان، دندان، کام و لب ها، حروف شنیده می شود. در واقع تفاوت صداها از اینجا شروع می شود.

آیا صدا را می توان بهبود داد؟

اکثر صداهای خوب رادیو و تلویزیون ساخته می شوند نه اینکه ذاتا وجود داشته باشند. البته ویژگی ذاتی صدای خوب مهم است اما بیشتر گویندگان مهارت های صوتی موثر را به وسیله تمرین یاد می گیرند.

در واقع با یک سطح اولیه لازم یا حداقل هایی در داشتن اندام گفتاری سالم و صدایی مناسب به طور ذاتی، می توان صدایی واضح، قوی و سخنرانی حرفه ایی ساخت.

∆ آناتومی دستگاه صوتی:

مکانیسمی که صدای شما را تولید می کند به سیستم تنفسی شما وابسته است. دیافراگم، حنجره، تارهای صوتی

شناخت عمل دیافراگم بسیار مهم است. ششها اکسیژن را از هوا می گیرند اما آنها هوا را به داخل خود نمی کشند یا برعکس به بیرون نمی رانند. این کار را عموما دیافراگم یا عضله ای که مثل سفره در طول زیر سینه شما گسترده شده است انجام می دهد.

∆ ویژگی صدا:

صدای هر فرد 3 ویژگی دارد که با این ویژگی ها، وضعیت صدای یک فرد تعیین می شود.

1-    بلند بی صدا «LoudnessL» دربعضی منابع به آن حجم صدا هم گفته اند. در واقع منظور شدت صدای شنیده شده می باشد. (منظور بلندی صدای فرد) میزان بلندی صدا به میزان فشار هوایی که از ریه ها وارد حنجره شده و به شدت برخورد تارهای صوتی بستگی دارد. هرچه فشار هوا و شدت برخورد تارهای صوتی کمتر باشد صدا آهسته تر به گوش می رسد. صدایی که در حالت معمولی در فاصله 7 متری قابل شنیدن باشد بلندی لازم را دارد.

توجه: فریاد زدن، بلند صحبت کردن، گلو پاک کردن و ... را استفاده نادرست از صدا می گویند چرا که شدت بالای برخورد تارهای صوتی ممکن است در صورت تکرار به حنجره و تارهای صوتی آسیب برساند.

∆ بهداشت صوتی:

شامل حذف نادرست استفاده کردن از صدا، بهداشت مواد غذایی، حفظ رطوبت حنجره، رعایت سلامت جسمانی و روحی و... می باشد.

1-   حذف موارد استفاده نادرست از صدا: دستورالعمل هایی که یک متخصص گوش و حلق بینی و یا گفتار درمان در مورد حذف رفتارهای بد استفاده کردن از صدا می دهند.

• پرهیز از فریاد زدن، جیغ کشیدن، هورا کشیدن

• سرخ، گلو پاک کردن فقط در صورت لزوم و به صورت ملایم

• پرهیز از بلند خندیدن

• خودداری از تقلید صدا

• پرهیز از صحبت ناگهانی و با فشار و تقلا

• صحبت کردن با بلندی، زیرو بمی و سرعت معمولی و طبیعی

• صدا سازی را با آرامی و بدون تلاش انجام دهید. (به راحتی صحبت کنید)

• به هنگام حرف زدن و یا گویندگی سرتان را راست نگه دارید و عضلات صورت، گلو، گردن و شانه ها را سفت نکنید.

• سعی کنید سرتان را هنگام حرف زدن برای مدت طولانی به یک طرف خم نکنید.(مثال: هنگام  مکالمه تلفنی)

• به هنگام بلند کردن وسایل سنگین صحبت نکنید.

• موقع سرماخوردگی و لازثریت زیاد صحبت نکنید.

• با آب ولرم فضای دهان و گلو را مرطوب نگه دارید.

∆ بهداشت مواد غذایی:

برخی از مواد غذایی بر سیستم صوتی اثر منفی دارد. این مواد غذایی با ایجاد حساسیت یا آسیب مستقیم بر تارهای صوتی باعث اختلال صدا می شوند.

در مصرف مواد محرکی مانند ادویه جات به خصوص فلفل احتیاط کنید. از مصرف هر گونه دخانیات پرهیز کنید. مصرف مواد اسیدی مانند سرکه، آبغوره خودداری کنید. غذاهای سرخ کرده محدود شود. از مصرف مواد بسیار شیرین، چیپس، پفک، قهوه، نوشابه گاز دار و چای غلیظ پرهیز کنید. از مصرف مایعات خیلی گرم و خیلی سرد خودداری کنید.

3 – حفظ رطوبت حنجره با مصرف متوسط حدود 2 ليتر (8 ليوان آب – آب ميوه –چند قطره آبليمو)

4 – سلامت جسمي ( ورزش – كنترل وزن- پوشش كافي د رسرما—رعايت بهداشت دهان و دندان)

گفتار:

∆ مشكل اساسي در طرز بيان

الف)يكنواختي

ب) زير و بمي غير معمول

ج) آواز گونه خواني

د) الگوي پاياني

ه) حالت جيغ گونه و كشيدن حروف صدا دار با زير و بمي  بسيار بالا

يكنواختي:

صداي يكنواخت براي شنيدن كسل كننده و خسته كننده مي شود.

زير و بمي غير معمول:

بعضي از افراد يا خيلي بالا يا خيلي پائين صحبت مي كنند. بعضي از گزارشگران  مرد در هياهوي جمعيت صدايشان مي گيرد.(آرامش با حس طبيعي)

آواز گون خواني:

الگوي صداي قابل پيش بيني كه با پهنايي مصنوعي و نوسان هاي زيربمي مشخصي بروز مي كند.

الگوي پاياني :

 بسياري افراد جملات خود را با زير و بمي مشابهي تمام  مي كنند . يك الگوي صوتي قابل پيش بيني كه باعث حواس پرتي مي شود.

 حالت جيغ گونه و كشيدن حروف صدا دار با زير و بمي  بسيار بالا:

حالت جيغ گونه با زير و بمي بسيار بالا و كشيدن حروف صدا دار  اُاُاُاُميدوارم –هواي زيادي به سمت بيني منحرف    مي شود.

تنفس صحيح (تنفس ديافراگمي يا شكمي نه تنفس غلط سينه اي )

در طول تمرين تنفس ديافراگمي پشت .... بايد صاف باشد- دنده ها كمترين حركت را داشته باشند. براي اينكه مطمئن شويم تنفس نوع ديافراگمي داريم 4 انگشت را به اندازه 2 اينچ زير جناق سينه به داخل هدايت مي كنيم. موقع دم شما بايد احساس كنيد و ببينيد كه شكمتان در حال بزرگ شدن است. موقع تنفس دنده ها بايد كمترين ميزان حركت را داشته باشد. براي نگهداري و حفظ صدا بايد تمرين كرد.

توجه به مكث ها :

مكث نبايد بين مفاهيم پيوسته باشدبلكه بايد در پايان باشد تا مخاطب را از پيام دور نكند.

توجه داشته باشيد صداها و آواهايي كه با هدف پركردن فضاي خالي به كار مي روند مثل اِ –ِ شد اُو--- آآآ --- __ََََ و .... موجب آزار شنونده و ترديد او به هوشمندي و تعقل سخنران مي شود. تنوع در آهنگ صدا: همانگونه كه در گفتگوهاي عادي و روزانه صدايتان تغيير مي يابد بايد در سخنراني و گويندگي نيز (ص 7)

اين اتفاق بيافتد. آهنگ صدا مشخص مي كند كه آيا جمله شما سئوالي است يا خبري ؟ آيا غم دارد يا شادي؟

 آيا رضايت دارد يا عصبانيت؟ تاكيد دارد يا نفي؟ و ..... آهنگ صدا ابزار موثر در نفوذ كلام است.

هيچ حرفي از كلمه ها را اقص و نا تمام و خورده ادا نكنيم. مثل ديقه به حابي دقيقه

در اغلب اوقات ايراد درسخن گفتن، ناشي از تنبلي لب ها يا درست به كارنبردن زبان –فك و فرم كام است.

لهجه : اختلاف در تلفظ كلمات است.

گويش: اختلاف در خود كلمات است مثل كاكا به جاي برادر

گونه : نوع لحن براي مخاطبان مثل صحبت كردن رسمي در مقايسه با صحبت كردن با كودك

سبك : استقلال يك نويسنده در بيان است.

اگر عاميانه يا شكسته سخن را آغاز مي كنيم يكدست سخن بگوئيم و به نا گه ادبي سخن نگوئيم. ارقام پيچيده را تا حد امكان گرد كنيم.

فاصله از ميكروفون روميزي 15 تا 25 سانتي متر است. اگر در استوديوي راديويي دعوت شديد مراقب هرگونه رفتاري كه منجر به صداهاي حتي خفيف هم مي شود باشيد . در برخي موارد گذاشتن دست روي ميز – برداشتن متن ها و حتي نوشتن با خودكار ممكن است صداي اضافه ايجاد كند – ميكروفن صدا را ضبط يا پخش مي كند جهت خود را تغيير ندهيد .

قبل از سخنراني يا گويندگي كمي آب ليمو آميخته با آب ولرم بنوشيد تا گلوي شما خشك نشود.